Ege ve Akdeniz bölgelerindeki bağ alanlarında son yıllarda sıkça görülen ve ciddi ürün kayıplarına yol açan "salkım ucu kuruması ve pörsüme" tehlikesi, bu üretim sezonunda da üreticileri endişelendiriyor. Konuyla ilgili önemli uyarılarda bulunan Ziraat Yüksek Mühendisi Metin Altın, asmadaki aşırı sürgün büyümesi, yük fazlalığı ve yüksek sıcaklık değerlerinin bu sezon kayıp riskini ciddi şekilde artırdığını vurguladı.
Metin Altın'ın açıklasında şu ifadeler yer aldı;
Salkım ucu kuruması, son yıllarda özellikle Ege ve Akdeniz bölgelerinde sıkça rastlanan, üreticinin yüzünü kara çıkaran bir derttir. 2017 yılında Manisa ili genelinde % 30 ürün kaybına neden olmuştur.
Bu yıl, aşırı sürgün gelişimi, fazla ürün yükü, salkım iskeletindeki kızarıklıklar ve yüksek sıcaklık değerleri bu olayı yeniden yaşabileceğimize işaret ediyor. Her yıl görünmesine karşın bu yıl kayıp üründe yüksek bir yüzde bekliyorum.
Yaz durgunluğunda, daneler belli bir büyüklüğe ulaşır, tatlı su yürüme başlagıcında (véraison), tane kabuğu sağlam kalırken içi boşalır, büzüşür, şekerlenmez, tat almaz olur. Salkım ucundan başlayarak geriye doğru kuruma görülür. Bu, asmanın size "Ben bu yükü kaldıramıyorum, bir yerde yanlış gidiyor" dediği andır.
Peki asma neyi kaldıramıyor? Neden tane içi boşalıp, salkım iskeltinde, hatta çiltimlerde kuruma oluyor.? Bunu anlamak için asmanın nasıl çalıştığını basitçe hatırlayalım.
Asma bir fabrikadır:
- Yapraklar: Güneş enerjisini kullanarak şeker üreten fabrikadır.
- Floem (kabuk iletim boruları): Bu şekeri yapraktan taneye taşıyan konveyör banttır.
- Tane: Şekerin depolandığı depodur.
- Kökler: Su ve hammadde (azot, potasyum gibi) alan pompadır.
Kuruma, bu fabrikanın tam ortasında bir "işçi grevi" veya "zehirli atık birikimi" olduğunda başlar. Şimdi bu grevi ve zehiri adım adım çözelim.
Olayın Mekanizması dört adımda anlatalım
Adım 1: Amonyum Zehri – "Sıcakta Nefes Almak Zehirliyor"
Amonyum, azotun bir formudur. Bitki için gerekli bir besindir, ama fazlası zehirdir.
Bu zehir iki yoldan gelir:
- Gübreden gelen: Amonyum sülfat, amonyum nitrat gibi gübreler doğrudan amonyum verir. Bitki bunu alır, ama fazlasını temizleyecek enerjisi yoksa zehir birikir.
- Sıcaktan gelen: Hava 35°C'yi aştığında, asma su kaybetmemek için stomalarını kapatır. İçerideki oksijen artar, karbondioksit azalır. Bu durumda asma, fotorespirasyon denen bir mekanizmayla kendi içinde daha fazla amonyum üretir. Bu üretim, bitkinin cebinden şeker ve enerji (ATP) harcar.
Yani basit bir dille, Sıcak basınca asma nefes almakta zorlanır, kendi zehrini üretir. Bu zehri temizlemek için de şeker harcar. Harcayacak şeker kalmayınca zehir birikir, tane acı çeker.
Adım 2: Oksidatif Paslanma – "Danenin İçten Yanması"
Biriken amonyum, hücre içinde Reaktif Oksijen Türleri (ROS) denen yakıcı maddelerin üretilmesine neden olur. Bunlara demirin paslanması gibi "hücre pası" diyebiliriz.
Bu pas:
- Hücre zarlarını deler (lipid peroksidasyonu).
- Şeker taşıyan enzimleri bozar.
- Hücrenin enerji santralini (mitokondri) çökertir.
Yani,Amonyum, daneyi içten paslandırır. Paslanan demir gibi tane de dağılır. Kabuk sağlam kalır, içi boşalır.
Adım 3: Floem Tıkanıklığı – "Şeker Yolu Kapanıyor"
Amonyum ve oksidatif pas, salkım sapındaki floem dokusunu (canlı borular) tahrip eder. Bu borular, yapraktan taneye şeker taşır.
Borular tıkanınca:
- Yaprak şeker üretir, ama taneye ulaşamaz.
- Tane şekersiz kalır, olgunlaşamaz, suyunu tutamaz, büzüşür.
- Bağcının anladığı: Yaprak çalışıyor, şeker üretiyor, ama taneye giden yol tıkalı. Tane açlıktan ölüyor.
Adım 4: Karbon Açlığı – "Enerji Tükendi"
Amonyum temizliği için harcanan şeker, taneye gitmesi gereken şekerdir. Bu şeker tükenince:
- Tane yeni hücre üretemez.
- Hücre onarımı durur.
- Hücre ölümü başlar.
Bu dört adımın sonunda tane, olgunlaşmayı tamamlayamadan büzüşür ve kurur. Hasat zamanı elinize ne sert, ne tatlı, ne de şekerli bir üzüm geçer; sadece buruşuk, kabuktan ibaret bir kuru tanecik yada salkımın en uzak noktasında kuruma olarak kalır.
ÇÖZÜM... Element Ordusu ve Doğru Stratejidir.
Kurumayı önlemek için, asmaya doğru elementleri, doğru zamanda, doğru yoldan vermeliyiz. Her elementin bir görevi vardır.
A. Azot (N) – "Hammaddeyi Doğru Formda Ver"
Böyle yağışlı yıllarda Amonyum (NH₄) formu – Amonyum sülfat, amonyum nitrat gibi gübreleri kullanmak yanlıştır. Çünkü bunlar zehirdir, amonyum birikimini artırır.
Doğrusu Nitrat (NO₃) formundaki (Kalsiyum nitrat, potasyum nitrat) gibi gübreleri kullanmaktır. Çünkü, bitki nitratı alır, enerji harcayarak güvenli bir şekilde amonyuma çevirir, sonra bağlar. Zehirlenme riski düşer.
Bağcının anladığı şekilde söyliyeyim: Azotu nitrat formunda ver. Amonyum zehirdir, sakın kullanma.
B. Potasyum (K) – "Zehirin Panzehiri ve Şoför"dür.
Ne işe yarar?
- Amonyum zehrini temizler.
- Şeker taşıma borularını (floem) açar.
- Tanedeki su dengesini ve asiditeyi düzenler.
Ne zaman verilir?
Ben düşme yada tatlı su yürüme 2-3 haftası öncesi. Nasıl verilir derseniz.?
Damla sulamadan potasyum sülfat olarak.yapraktan potasyum nitrat olarak. Yine bağcı dilinden anlatayım.Potasyum, amonyumun panzehridir. Zehir çoğalınca potasyum ver, şeker yollarını açar, tane rahatlar.
C. Magnezyum (Mg) – "Enerji Santrali ve Paslanma Söndürücü" dür.
Ne işe yarar?
- Klorofilin merkezidir, fotosentezi hızlandırır.
- Amonyumun çıkardığı yangını (ROS) söndürür.
Ne zaman verilir?
- Sıcaklar basmadan hemen önce (Haziran sonu).
Nasıl verilir?
- Yapraktan magnezyum sülfat (epsom tuzu) yada şelatlı magnezyum olarak.
Özetle, Magnezyum, bitkinin enerji santralidir. Sıcaklar bastırmadan önce ver, paslanmayı önler.
D. Çinko (Zn) – "Şekeri Tane Kapısından Sokan İşçi" dir
Ne işe yarar?
- Yaprakta üretilen şekeri tanenin içine sokan enzimleri (invertaz) aktive eder.
Ne zaman verilir?
- Ben düşme öncesi
Nasıl verilir?
- Yapraktan çinko sülfat veya şelatlı çinko olarak.
Bağcının anladığı: Potasyum şekeri taşır, çinko şekeri taneye sokar. İkisi birlikte çalışır. Çinko eksikse, şeker kapıda kalır.
-E. Kalsiyum (Ca) – "Danenin Çimentosu" dur.
Ne işe yarar?
- Hücre duvarlarını sağlamlaştırır, çatlamayı ve iç çökmeyi önler.
Ne zaman verilir?
- Véraison (ben düşme) sonrası.
Nasıl verilir?
- Sadece salkıma doğrudan püskürtülerek. Yaprağa sıkmak boşadır, kalsiyum yapraktan taneye taşınmaz. Damladan da verilmez (tıkanma yapar).
F. Silisyum (Si) – "Çelik Yelek"dir.
Ne işe yarar?
- Hücre duvarına mekanik destek verir, bitkiyi sıcak, kurak ve rüzgara karşı zırhlar.
Ne zaman verilir?
- Sıcak dalgası veya kuraklık döneminde.
Nasıl verilir?
- Yapraktan potasyum silikat veya silisik asit olarak.
Bağcının anladığı: Silisyum, bitkiye çelik yelek giydirir. Sıcakta asmayı zırhlar. Opsiyoneldir, ama işe yarar.
Özet okarak, Bağcının Yol Haritasını Vermek Gerekirse
1. Amonyumu kes – Sakın amonyumlu gübre alma, nitratlı gübre kullan.
2. Potasyum ver – Zehri temizler, şeker yollarını açar. (Véraison öncesi, damladan)
3. Magnezyum ver – Enerji üretimini destekler, paslanmayı söndürür. (Sıcak öncesi, yapraktan)
4. Çinko ver – Şekeri taneye sokar. (Ben düşme öncesi, yapraktan)
5. Kalsiyumu salkıma sık – Daneyi çimentolar, iç çökmeyi önler. (Véraison sonrası, salkıma)
6. Silisyum opsiyonel, yani zaman dilimi önemli değil Asmayı zırhlar, stresi azaltır.
7. Sulamayı düzenli yap – Ani susuzluk ve ani sulamadan kaçın. Kısa aralıklarla az su ver. Kök boğazındaki nemi sürekli tut.
8. Kök sağlığına dikkat et. Kök gelişimini artıran uygulamalar yaparken, kökleri mantari hastalıklara karşı koruyarak çürümeyi engelle.
Salkım ucu kuruması, tek bir ilaçla veya tek bir elementle çözülecek bir sorun değildir. Bu, sulama, gübreleme, toprak işleme ve omca dengesi gibi tüm bağ yönetimini kapsayan entegre bir yaklaşım gerektirir.
Unutmayın: Asma, sizinle konuşur. Salkım ucu kuruması da onun size bir mesajıdır. Bu mesajı doğru okursanız, hem bu sezonu hem de gelecek sezonları kurtarırsınız.
"Asmanın derdini anlayan, bağının bereketini görür."